Vijf keer dezelfde kabinetscrisis: vier keer blijft het kabinet zitten

Terwijl D66, VVD en CDA op De Zwaluwenberg praten over het voortbestaan van het kabinet-Jetten, lieten wij drie AI-agents hetzelfde gesprek voeren. Vijf keer, elke keer met een andere onderhandelingsaanpak, steeds doorgespeeld tot de stemming in de Eerste Kamer op 7 december. Stand: zondag 15 november 2026, 20.00 uur.

Lees dit eerst. Dit is een simulatie. De agents spelen een partij, geen persoon. Hun zinnen zijn door een taalmodel geschreven en zijn geen uitspraken van politici of partijen. De percentages zijn een schatting, geen peiling onder kiezers en geen uitkomst van de stempeiling van Het Stemhokje.

In het kort

1. De ruzie gaat over wie met wie deals mag sluiten. Het miljard uit de belastingdeal was aan tafel snel geparkeerd. Elk pad liep vast op dezelfde vraag: mag een coalitiepartij zonder de andere twee afspraken maken met de oppositie?
2. De doorbraak kwam steeds door de vraag kleiner te maken. Een vetorecht op alles wees D66 af, alleen overleg wees de VVD af. Een smal vetorecht op een korte, vooraf vastgelegde lijst kernafspraken kreeg drie keer ja.
3. Een extra rechtse partij in het kabinet wilde aan tafel niemand. Ook de VVD-agent niet: het levert in de Eerste Kamer geen meerderheid op. De prijs die JA21 in de simulatie vroeg, heropende de ruzie die het moest oplossen.
4. Het breekt pas als het toptarief zelf van tafel moet. In de Eerste Kamer zijn zowel de VVD als PRO en Volt nodig. Wil de een dat het toptarief verdwijnt en de ander dat het ongewijzigd blijft, dan is er geen akkoord meer mogelijk.

Hoe loopt dit af? Onze schatting

Hoe wij hieraan komen: in de simulatie eindigden twee paden met een volledig akkoord, een met een mager akkoord, een zonder akkoord maar met een kabinet dat overleeft, en een met een breuk. Die breuk kwam er pas nadat wij de aannames hadden aangescherpt. Wij schatten de kans op een breuk toch hoger dan de simulatie zelf, omdat AI-agents inschikkelijker zijn dan politici met een achterban, en omdat senatoren, PRO, Volt en JA21 niet zelf aan tafel zaten. Reken op een marge van ruim tien procentpunten naar beide kanten.

Wat er echt gebeurde

Dit deel is geen simulatie. Het is de berichtgeving tot zondagavond.

• Woensdag 11 november. D66 en CDA sluiten na een nacht onderhandelen een deal met oppositiepartijen PRO (ProgressiefNL) en Volt: 1 miljard euro lasten schuift van werkenden naar vermogenden, met een nieuw toptarief van 38,5 procent in box 3 boven 60.000 euro rendement [1]. De VVD zegt te zijn overvallen en noemt de deal in strijd met het coalitieakkoord. D66 en CDA herkennen zich daar niet in [2].
• Donderdag 12 november. De Tweede Kamer neemt het voorstel aan met 79 stemmen en het belastingplan met 76 tegen 74. De VVD stemt tegen het belastingplan van het eigen kabinet. Een motie van wantrouwen van de PVV haalt 34 stemmen [3].
• Vrijdag 13 november. Na een dag crisisoverleg blijft het kabinet voorlopig bij elkaar. Premier Jetten wil een "serieuze doorstart" [4]. VVD-leider Yeşilgöz noemt het minderheidskabinet een "mislukt experiment", wil een inhoudelijke en een politieke correctie en noemt een extra partij in het kabinet als optie [3].
• Zaterdag 14 en zondag 15 november. Zes onderhandelaars, twee per partij, praten op landgoed De Zwaluwenberg. Er geldt radiostilte. Toen wij dit schreven was de uitkomst niet bekend [5].
• Maandag 7 december. De Eerste Kamer debatteert over het belastingplan. Zij kan het alleen aannemen of verwerpen [6].
• Woensdag 17 maart 2027. Provinciale Statenverkiezingen. Daarna volgt een nieuwe Eerste Kamer.

De som die alles bepaalt

Het belastingplan moet nog door de Eerste Kamer. Daar zijn 38 van de 75 zetels nodig. De partijen die donderdag voor stemden, komen samen tot 34 [6].

Zetelverdeling volgens de actuele samenstelling van de Eerste Kamer [7]. De NOS telt een tekort van drie in plaats van vier [3]. De conclusie blijft gelijk: D66 en CDA hebben de VVD en PRO allebei nodig, en die twee willen het omgekeerde.

Drie partijen, van Rutte IV tot nu

De verhoudingen van nu zijn niet te begrijpen zonder het vorige kabinet waarin deze drie samen zaten. Rutte IV viel op 7 juli 2023 over asiel. VVD en CDA wilden strengere maatregelen, D66 en de ChristenUnie niet [8].

CDA (nu 18 zetels, peiling 12 tot 14)

• Sinds Rutte IV: stond in 2023 op asiel naast de VVD en verloor daarna tien zetels: van 15 naar 5. In 2022 zette de toenmalige leider de coalitie al eens op scherp met een solo-uitspraak over stikstof [9]. Kwam in 2025 terug op 18 zetels.
• In deze crisis: leider Bontenbal zei op 7 november dat de coalitie wat hem betreft niet verdeeld zou stemmen [10]. Vier dagen later tekende het CDA de deal zonder de VVD. Hij hoopt dat de VVD blijft.
• Hefboom: zonder het CDA bestaat geen enkele variant, niet met D66 en niet met de VVD.
• Zwakke plek: de woorden van 7 november tegenover de daad van 11 november.

D66 (nu 26 zetels, peiling 14 tot 15)

• Sinds Rutte IV: hield in 2023 strengere gezinshereniging tegen en vroeg zich na de val af of die onvermijdelijk was. Zakte van 24 naar 9 zetels, werd in 2025 de grootste met 26 en levert nu de premier.
• In deze crisis: sloot de deal met PRO en Volt en zegt de VVD niet te hebben overvallen, maar erkent dat de samenwerking anders moet. Premier Jetten wil niet verder zonder de VVD. Eerder dit jaar sneuvelde een asielwet in de senaat door een tegenstem van D66 [11].
• Hefboom: de premier bepaalt de agenda en het gezicht van een doorstart.
• Zwakke plek: het nachtelijke proces, en iedereen weet dat de premier het meest te verliezen heeft.

VVD (nu 22 zetels, peiling 14 tot 16)

• Sinds Rutte IV: stelde in 2023 een deadline op asiel, waarna het kabinet viel. Zakte van 34 naar 24 zetels en regeerde daarna met de PVV. Sloot in 2025 samenwerking met GroenLinks-PvdA uit en wilde JA21 erbij; D66 wilde dat niet [12].
• In deze crisis: voelt zich overvallen, stemde tegen het belastingplan van het eigen kabinet en eist een "fundamentele reset" [2]. JA21 staat in de peilingen op 16 tot 18 zetels [13].
• Hefboom: negen senatoren zonder wie het belastingplan het niet haalt.
• Zwakke plek: wie breekt, krijgt de schuld. En de partij zei zelf eerder dat tegen het belastingplan stemmen onverantwoord zou zijn.

Samen staan de drie in de peiling van 13 november op 40 zetels, tegen 66 nu. PRO staat op 32 [13].

De botsing aan tafel

Elk pad begon met dezelfde twee rondes: eerst de verwijten, daarna de aanval op elkaars zwakste plek. Een greep uit wat de agents zeiden. Let op: dit zijn door een taalmodel geschreven zinnen, geen uitspraken van de partijen.

"Het patroon is oud: in 2021 een motie van afkeuring tegen onze premier en daarna toch regeren, in 2023 asiel blokkeren en achteraf vragen of de val onvermijdelijk was."

VVD-agent tegen D66 (AI-agent, geen uitspraak van de partij)

"Jullie eisen dat wij PRO uitsluiten, een veto met 22 zetels. In 2023 lieten jullie Rutte IV vallen en stapten jullie daarna bij de PVV in. Wie breekt, betaalt, en dat bent dan jullie."

D66-agent tegen de VVD (AI-agent, geen uitspraak van de partij)

"In 2023 forceerden jullie de breuk, en wij betaalden mee: van vijftien naar vijf zetels."

CDA-agent tegen de VVD (AI-agent, geen uitspraak van de partij)

"Jullie leider zei op 7 november dat de coalitie niet verdeeld gaat stemmen. Vier dagen later tekenden jullie met links."

VVD-agent tegen het CDA (AI-agent, geen uitspraak van de partij)

"Wie van ons verwacht dat we niet doorschuiven naar de VVD, moet zelf ook eens naar rechts bewegen."

CDA-agent tegen D66 (AI-agent, geen uitspraak van de partij)

"Schuif nu niet op naar de VVD en laat ons niet als enige staan."

D66-agent tegen het CDA (AI-agent, geen uitspraak van de partij)

"Ja, wij zeiden dat tegen stemmen onverantwoord was, en we deden het toch. Daar sta ik voor."

VVD-agent over de eigen zwakke plek (AI-agent, geen uitspraak van de partij)

Vijf paden, vijf keer tot het einde

Na de botsing splitste de simulatie. Elk pad kreeg een andere aanpak en liep door tot de avond voor de senaatsstemming.

Pad A: hard tegen hard

Geen bemiddelaar. Hoog inzetten, niets weggeven zonder tegenprestatie, dreigen mag.

1. De eindbiedingen botsen op een woord. De VVD wil instemming van alle drie bij alles wat het coalitieakkoord raakt. D66 en CDA bieden overleg met een escalatieregel, zonder veto.
2. Zondagnacht kiezen alle drie voor vasthouden. Niemand tekent, niemand breekt. Het kabinet gaat zonder akkoord de week in.
3. Drie weken later, de avond voor het senaatsdebat, doen alle drie alsnog een laatste bod. De VVD-agent zegt erbij dat de senatoren ook bij een afwijzing voor stemmen.

"Wij breken niet over een woord, maar de volgende overval kost jullie onze steun."

VVD-agent, avond voor de stemming (AI-agent, geen uitspraak van de partij)

Uitkomst: overleefd zonder akkoord. Het belastingplan haalt de Eerste Kamer, het kernconflict blijft liggen. Dreigen werkte niet omdat niemand bereid was te breken.

Pad B: het ruilpakket

Een gespreksleider legt een pakket neer. Elke partij mag een wijziging voorstellen en moet zeggen wat ze daarvoor laat lopen.

1. De VVD wil van de meldplicht een instemmingsvereiste maken en laat daarvoor de eis van een extra rechtse partij en het schrappen van het toptarief vallen. D66 en CDA willen geen VVD-veto op een alternatief voor het toptarief.
2. De wijzigingen worden tegen elkaar uitgeruild. Wat overblijft is de vraag wie bepaalt of een deal het coalitieakkoord raakt.
3. De slottekst: instemming is alleen nodig bij strijd met een uitdrukkelijke tekst in het akkoord. Roept een partij dat in, dan ligt het 48 uur stil. Komen de leiders er niet uit, dan beslist een onafhankelijke toetser. Daarbij komt 500 miljoen euro voor ondernemers.

"48 uur van tevoren melden is geen instemming, maar een voldongen feit met een wekker."

VVD-agent over de eerste versie (AI-agent, geen uitspraak van de partij)

"Gebruikt de VVD dat bij elk overleg met PRO, dan hebben we in de praktijk alsnog een veto."

D66-agent over de eigen twijfel bij het ja (AI-agent, geen uitspraak van de partij)

Uitkomst: akkoord, drie keer ja. Op 7 december stemmen de VVD-senatoren voor, nadat de 500 miljoen schriftelijk is toegezegd. PRO en Volt krijgen een brief dat de toets het toptarief niet uitstelt, met een kopie voor de VVD.

Pad C: verbreding naar rechts

De eis van de VVD centraal: een extra rechtse partij in het kabinet of een gedoogakkoord.

1. JA21 in het kabinet wil niemand, ook de VVD-agent niet. Met 75 zetels in de Tweede Kamer is er in de Eerste Kamer nog steeds geen meerderheid.
2. Een gedoogakkoord op asiel en veiligheid kan op steun rekenen. In de simulatie vraagt JA21 als prijs dat de belastingdeal weer opengaat. Dat is een aanname van ons, geen feit. Alle drie weigeren.
3. De VVD blijft op een mager pakket: compensatie voor ondernemers en vast overleg met rechts. Het CDA zegt de VVD een instemmingsvereiste toe, D66 tekent later een smalle versie.

"Dat is geen verbreding, dat is een rekening."

D66-agent over de prijs van JA21 (AI-agent, geen uitspraak van de partij)

"Het is net genoeg, en niet meer."

VVD-agent bij het besluit om te blijven (AI-agent, geen uitspraak van de partij)

Uitkomst: mager akkoord. Het kabinet blijft en het plan haalt het. De verbreding zelf is mislukt, en de VVD gaat de campagne in met een concurrent op rechts die zegt dat ze bleef zitten voor een praatgroep.

Pad D: bemiddelaar met een tekst

Eerst belangen in plaats van eisen. Daarna schrijft een bemiddelaar een tekst en mogen partijen alleen zeggen wat ontbreekt.

1. Gevraagd naar hun grootste zorg zegt de VVD-agent: een tekst die klinkt als een knieval. D66: een tekst die iedereen anders leest. CDA: naar buiten komen als aanhangsel van een ander.
2. De tekst geeft ieder iets. Alle drie erkennen een eigen fout. Elke partij krijgt kroonjuwelen waarover niemand zonder de anderen een deal sluit. En het ondernemerspakket gaat niet later in dan het toptarief.
3. Alles wordt tegelijk vastgelegd voor 7 december: de kernlijst, het pakket en de toezegging van de senaatsfracties. Na de Statenverkiezingen volgt een evaluatie.

"Wij hebben onze woorden van 7 november niet waargemaakt, dat zeggen we hardop."

CDA-agent over de eerste zin aan de eigen achterban (AI-agent, geen uitspraak van de partij)

Uitkomst: akkoord, drie keer ja. Het plan haalt het, maar met een zwakke plek. PRO en Volt willen zwart op wit dat het toptarief op tijd ingaat. D66 en CDA formuleren die brief verschillend, en de VVD-agent waarschuwt dat een brief zonder voorbehoud haar winst wegneemt.

Pad E: de tegenproef

Twee aannames aangescherpt: de VVD-senatoren eisen dat het toptarief zelf beweegt, en PRO en Volt accepteren geen enkele wijziging.

1. De VVD-agent wijst het beste aanbod uit pad D af. Procesafspraken en een pakket in het voorjaar zijn niet genoeg.
2. D66 zoekt een uitweg: ondernemersvermogen buiten de toptariefschijf. Ook als PRO en Volt dat slikken zegt de VVD nee, omdat de uitzondering pas na de stemming in een aparte wet kan komen.
3. De VVD-bewindslieden stappen op. D66 en CDA kiezen niet voor verkiezingen maar voor een rompkabinet met 44 zetels.

"Mijn senatoren stemmen op 7 december niet voor precies het plan waar wij donderdag tegen stemden."

VVD-agent met het hardere mandaat (AI-agent, geen uitspraak van de partij)

"Wie zijn eigen belastingplan laat sneuvelen om 0,2 procent, veroorzaakte de breuk."

CDA-agent na de breuk (AI-agent, geen uitspraak van de partij)

Uitkomst: breuk. Het belastingplan gaat zonder meerderheid naar de Eerste Kamer. De VVD gaat de campagne in als de partij die haar rug recht hield, D66 en CDA leggen de schuld bij de VVD.

Welke aanpak werkte

Werkte:

• De vraag kleiner maken (pad B, C en D). Van "mag je deals sluiten met links?" naar "over welke afspraken beslissen we altijd met zijn drieën?". Een smal veto op een korte lijst was voor iedereen te dragen.
• Ruilen in plaats van middelen (pad B). De VVD kreeg haar slot op het akkoord, D66 en CDA hielden de belastingdeal dicht. Ieder won op het punt dat voor hem het zwaarst woog.
• Een derde laten beslissen (pad B en D). Een onafhankelijke toetser of bemiddelaar haalt de vraag wie gelijk heeft weg bij de ruziemakers.
• Gelijk oversteken voor een harde datum (pad D). Kernlijst, ondernemerspakket en senaatssteun tegelijk vastleggen voor 7 december. Niemand hoeft als eerste te leveren.
• Erkenning die weinig kost (pad D). "Mislukt experiment" terugnemen, de procesfout toegeven, de woorden van 7 november erkennen. Goedkoop om te geven, veel waard om te krijgen.

Werkte niet:

• Ultimatums (pad A). Hoog inzetten leverde drie weken stilstand op. Een dreigement overtuigt niet als breken de dreiger zelf het meest kost.
• Een partij erbij als oplossing (pad C). De prijs van de nieuwkomer heropende precies de ruzie die moest worden opgelost.
• Wie breekt, betaalt (pad A en C). Als argument hield het iedereen aan tafel. Het loste niets op.
• Compensatie elders (pad E). Als het omstreden punt zelf moet bewegen, helpt een pakket op een andere plek niet. Dan overlappen de posities nergens meer.

En als ze er niet uitkomen?

In vier paden slikte de VVD-agent dat de eigen senatoren voor een plan stemmen waar de Tweede Kamerfractie tegen was. De tegenproef laat zien wat er gebeurt als dat niet lukt.

1. Het dubbele veto. D66 en CDA kunnen de VVD niets geven op het toptarief zonder PRO en Volt te verliezen, en omgekeerd. Zolang beide blokken iets anders willen op precies dat punt, is er geen tekst die een meerderheid haalt.
2. De klok. De Eerste Kamer kan het belastingplan alleen aannemen of verwerpen. Elke reparatie komt dus na de stemming, in een aparte wet. Voor een partij die een zichtbare draai moet uitleggen is een belofte voor later weinig waard.
3. De schuldvraag. Alle drie zeggen dat de ander brak. De VVD wijst naar de deal met links, D66 en CDA naar de tegenstem tegen het eigen belastingplan.
4. Wat dan volgt. In de simulatie stappen de VVD-bewindslieden op en willen D66 en CDA door als rompkabinet met 44 van de 150 zetels. Geen van de drie agents koos zelf voor verkiezingen. Met de huidige peilingen is dat begrijpelijk, maar een kabinet met 44 zetels en een belastingplan zonder meerderheid houdt dat niet lang vol.

Zo is dit gemaakt

1. Drie agents, een dossier. Elke agent kreeg hetzelfde feitendossier uit openbare berichtgeving en een eigen vertrouwelijke instructie: belangen, grieven, zwakke plekken, wat de partij kan geven en waar het breekt. De drie instructies hebben dezelfde opbouw.
2. 61 beurten. Twee gezamenlijke rondes, daarna vier paden van elk vier rondes tot aan de senaatsstemming, en een tegenproef van twee rondes. Een vierde AI stelde als gespreksleider de vragen en schreef compromisteksten. De agents besloten zelf over ja, nee, vasthouden of breken.
3. Aannames. De ondergrens van elke partij hebben wij geschat op basis van wat partijen openbaar hebben gezegd. De reacties van PRO, Volt en JA21 zijn aangenomen en niet gesimuleerd. Waar dat speelt, staat het erbij.
4. Wat dit niet is. Geen peiling, geen voorspelling met een statistisch model en geen weergave van wat er op De Zwaluwenberg is gezegd. Nieuws van na zondagavond 20.00 uur zit er niet in.

Gemaakt op zondag 15 november 2026 met AI-agents (taalmodel Claude). De feiten komen uit de genoemde bronnen. De gesprekken, de uitkomsten per pad en de percentages komen uit de simulatie. Wil je zelf laten weten op wie je zou stemmen als het kabinet valt? Doe mee aan de stempeiling.

Bronnen

1. Taxlive / ANP, D66 en CDA akkoord met afgezwakt belastingvoorstel PRO en Volt, en PRO, Akkoord over miljonairsbelasting
2. Reformatorisch Dagblad, Kabinet wankelt in aanloop naar debat en stemming belastingplan
3. NOS, liveblog kabinetscrisis
4. Hart van Nederland, Coalitietop opnieuw bijeen voor crisisoverleg
5. NOS, Op tweede dag ook uren crisisoverleg
6. ANP via Nieuws.nl, Belastingplan komt nog vier zetels tekort in Eerste Kamer
7. Wikipedia, Senate (Netherlands), zetelverdeling
8. Parlement.com, Kabinetscrisis 2023: crisis rond migratie, en NOS, reconstructie van de val van Rutte IV
9. NOS, Ruzie in kabinet na stikstofuitspraken CDA
10. Nederlands Dagblad, interview met CDA-leider Bontenbal, en NOS, Cruciaal moment voor minderheidscoalitie
11. EenVandaag, Waarom het kabinet-Jetten aan alle kanten vastloopt
12. Wikipedia, Dutch cabinet formation 2025 to 2026
13. Peil.nl van 13 november en andere peilingen via Peilingen Nederland